پيامبر خدا ( ص ) بيشتر قبايل پيرامون مدينه و حتى جاهاى دوردست شبه جزيره را به اسلام دعوت كرد و بر ضد آنهايى كه با وى به ستيز برخاستند به زور متوسل گرديد ؛ و در اين راه چنان توفيقى يافت كه توانست براى گشودن مكّه لشكرى ده هزار نفرى را بسيج كند . پديده‌اى كه در تاريخ عربستان سابقه نداشت . « 1 » مشاهدهء آن سپاه گران چنان وحشتى در دل مكيان افكند كه بىايستادگى شهر را تسليم رسول خدا ( ص ) كردند ؛ و خود نيز در جنگهاى بعدى در شمار سپاه اسلام درآمدند . پس از فتح مكه و جنگ حنين كه در ادامه‌اش انجام گرديد ، براى مسلمان كردن قبايل ديگر نيازى به لشكركشى نبود . آوازه قدرت دولت اسلامى در همه جا پيچيده و سران قبايل عربستان در سال نهم هجرى گروه گروه به مدينه آمدند و اظهار اسلام كردند و به مقررات و قوانين دولت اسلامى گردن نهادند . « 2 » به اين ترتيب هرج و مرج از ميان قبايل رخت بربست و روابط ميان آنها بر پايهء برادرى و عدالت تنظيم گرديد . منازعه و زد و خورد از سوى قرآن كريم نهى گرديد « 3 » و در صورت وقوع براى پايان دادن به آن راههاى مشخصى پيشنهاد شد . مهم‌تر از همه اينكه آحاد جامعهء اسلامى در قبال منازعه و جنگ ميان طوايف مسئول شناخته شدند و موظف گشتند تا براى پايان بخشيدن به آنها اقدام كنند . « 4 » در نتيجه زمينهء جنگهاى دراز مدت گذشته در ميان قبايل رو به زوال نهاد ؛ و اين امر به نوبهء خود به رسول خدا ( ص ) امكان بخشيد تا همچون حاكمى مقتدر براى نخستين بار از

--> ( 1 ) . السيرة النبوية ، ابن هشام ، بخش دوم ، ص 400 ؛ نيز ر . ك . تاريخ جوامع اسلامى ، ص 68 - 69 ( 2 ) . الكامل فى التاريخ ، ابن اثير ، ج 2 ، ص 283 - 290 ( 3 ) . سورهء انفال ( آيهء 46 ) : « وَأَطِيعُوا اللّهَ وَرَسُولَهُ وَلَاتَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ وَاصْبِرُوا إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ . ( و ازخداوند و پيامبر او اطاعت كنيد و اختلاف كلمه نداشته باشيد كه بد دل خواهيد شد و شأن و شوكتتان بر باد مىرود ، و شكيبايى كنيد كه خداوند با شكيبايان است . ) ( 4 ) . سورهء حجرات ( آيه 9 و 10 ) : « وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىفَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِن فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ . إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ . ( و اگر دو طايفه از مؤمنان با هم درافتند ، ميان آنان سازش دهيد ، و اگر يكى از آنها بر ديگرى تعدى كرد ، پس با آنكه تعدى پيشه كرده است كارزار كنيد ، تا آنكه به سوى امر الهى بازآيد ، و اگر باز آمد ، آنگاه ميان آنان دادگرانه سازش دهيد ؛ و به داد بكوشيد كه خداوند دادگران را دوست دارد . همانا مؤمنان [ مسلمانان ] برادرند ، پس بين برادرانتان آشتى برقرار سازيد و از خداوند پروا كنيد ، باشد كه مشمول رحمت حق شويد